ಲೇಖನ: ಶ್ರೀಮತಿ ಸಹನಾ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಪಾಲನಕರ
ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಸೌಜನ್ಯತಾ ಸಮಗ್ರ ನಾಗರಿಕ ಹಿತರಕ್ಷಣಾ ಸಮಿತಿ (ರಿ.), ಗದಗ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪೂಜಾ ವಿಧಾನ ಹಾಗೂ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ಮಹತ್ವ

ಭಾರತೀಯ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಶುದ್ಧ ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪವಿತ್ರ ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ಶ್ರೀಹರಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎಂಟನೇ ಅವತಾರವೆಂದು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳು, ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ, ದುಷ್ಟ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಟರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಹಬ್ಬವು ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಚರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮಥುರಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರಸೇನನ ಮಗ ಕಂಸನು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿಟ್ಟು ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನ ತಂಗಿ ದೇವಕಿಯ ಎಂಟನೇ ಮಗುವಿನಿಂದ ತನ್ನ ಮರಣ ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ ಎಂಬ ಆಕಾಶವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕಂಸನು ದೇವಕಿ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪತಿ ವಸುದೇವರನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದನು.

ದೇವಕಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಂಸನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಂಟನೇ ಮಗುವಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಜನಿಸಿದಾಗ ದೈವಿಕ ಪವಾಡಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಸುದೇವನು ಬುಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತು ಕಾರಾಗೃಹದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಗೋಕುಲಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.

ಗೋಕುಲದಲ್ಲಿ ನಂದಗೋಪ ಮತ್ತು ಯಶೋದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನೊಂದಿಗೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಆ ಮಗುವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ವಸುದೇವನು ಮತ್ತೆ ಮಥುರೆಯ ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಕಂಸನು ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ಆಕೆ ದೈವಿಕ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ತನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಕಂಸನ ಸಂಹಾರಕ ಈಗಾಗಲೇ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಂತರ್ಧಾನಳಾದಳು ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನ.

ದುಷ್ಟ ಸಂಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರ

ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀಹರಿ ವಿಷ್ಣು ವಿವಿಧ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಟರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವತರಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಕಂಸನು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೂ ಯಾರಿಗೂ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅನೇಕ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಕೃಷ್ಣನು ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಬಲರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಮಥುರೆಗೆ ತೆರಳಿ ಕಂಸ ಮತ್ತು ಚಾಣೂರರನ್ನು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಉಗ್ರಸೇನನನ್ನು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಆತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ನಂಬಿಕೆ.

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೀವನವು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ನ್ಯಾಯ, ಕರ್ತವ್ಯ, ಪ್ರೀತಿ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರುವ ಸಂದೇಶವೂ ಆಗಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ

ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಭಕ್ತರು ಉಪವಾಸ ವ್ರತ ಕೈಗೊಂಡು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವ್ರತವನ್ನು ‘ವ್ರತರಾಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.

ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ, ಸಂತಾನಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಪಿತೃದೋಷದಿಂದ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಕೆಲವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ನಿಜವಾದ ಸಂದೇಶ ಕೇವಲ ಉಪವಾಸ ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಪರ ನಿಲ್ಲುವುದು ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಈ ಹಬ್ಬದ ಆಂತರಿಕ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮನೆ ಅಲಂಕಾರ

ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ದಿನ ಮನೆ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನು ಮನೆಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳದವರೆಗೆ ಕೃಷ್ಣನ ಪುಟ್ಟ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ರಂಗೋಲಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹಲವು ಕಡೆ ಇದೆ.

ಕೃಷ್ಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಹೂವು, ತುಳಸಿ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಜೇನುತುಪ್ಪ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಬೆಣ್ಣೆ, ಅವಲಕ್ಕಿ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸಿಹಿ ಮತ್ತು ಖಾರದ ತಿನಿಸುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ.

ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಪೂಜೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯ ಪೂಜೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ದಿನವಿಡೀ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿ 12 ಗಂಟೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಜನೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಪೂಜೆ, ಅಭಿಷೇಕ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಾರತಿಯಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ‘ಜಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ’, ‘ಗೋವಿಂದ’ ಎಂಬ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಕ್ತರು ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ದಹಿ ಹಂಡಿ ಸಂಪ್ರದಾಯ

ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದಹಿ ಹಂಡಿಗೂ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನು ಬೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಮೊಸರನ್ನು ಕದ್ದು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದನೆಂಬ ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲಲೀಲೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದಹಿ ಹಂಡಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೊಸರು ಅಥವಾ ಬೆಣ್ಣೆ ತುಂಬಿದ ಮಡಿಕೆಯನ್ನು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುವಕರು ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಮಾನವ ಪಿರಮಿಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಮಡಿಕೆಯನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ಭಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹ, ತಂಡದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣನ ಸಂದೇಶವೇ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯ ಸಾರ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮಹಾಭಾರತದವರೆಗೂ ಅನೇಕ ಆಯಾಮಗಳಿವೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನೀಡಿದ ಉಪದೇಶವು ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರಿಗೆ ಜೀವನದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.

ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಫಲದ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು, ಧರ್ಮದ ಪರ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಧೈರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಂದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ಧರ್ಮದ ಜಯ, ಅಧರ್ಮದ ಸೋಲು, ಭಕ್ತಿಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ.